سلام :
حرفهای مولانا آنقدر کامل و واضح است که
تفسیر نوشتن برای آن مثل این است که دریا را با هزاران زیبایی و شگفتی هایش
با هزاران ماهی و مرجان و صدف و کلی شگفتی ببینی آن وقت بیایی و چندتایش
را توی یک آکواریوم بگذاری با چندتا سنگ مصنوعی مثلا مرجان جمع کنی با لوله
ی هوایی که قلپ قلپ کند و ادای موج و حبابهای دریا را در بیاورد و بعد
برای آنانکه که این صحنه ی تصنعی را می بینند بادی در گلو بیندازی و
مغرورانه بگویی : آهان ببینید این دریاست ! نه صحبتهای مولانا و اصولا
مثنوی ورای این صحبتهاست ما خوشه چینی میکنیم و تنها حس خودمان را بازگو
میکنیم . در حقیقت توصیفی است از یک تجربه نه تعریفی است و نه تفسیر !
مولانا در دفتر دوم مثنوی در باب رابطه ی نشانه های
رازآلود جهان به نکته های ظریفی اشاره میکند و آنرا بصورت تمثیلی از خواب
بیان میکند که حقیقتا مطلب شیرینی است . او یک تصویری از یک صحنه برای ما
تجسم میکند و میگوید فرض کنید خوابی دیدید که در آن خواب انسان زیبا و در
عین حال دوست داشتنی را می بینید که به شما در خواب بگوید از طرف من فردا
شخصی به دیدارت می آید منتهی آمدن من نشانه هایی دارد و دیدن من هم البته
شرطی دارد ! برای اینکه از اصل متن لذت باید برد شرط اش این است که تا
زمان دیدار ساکت باشی و حرفی نزنی و نشانه هایش این است ..... البته برای
لذت شما این شعرها را اینجا بازگو میکنم :
تو ببینی خواب در یک خوش لقا کو دهد وعده و نشانی مر ترا
که مراد تو شود اینک نشان که به پیش آید تو را فردا فلان
یک نشانی که آنکه او باشد سوار یک نشانی که تو را گیرد کنار
یک نشانی که بخندد پیش تو یک نشان کی دست بندد پیش تو
یک نشانی آنکه این خواب از هوس ! چون شود فردا ! نگویی پیش کس !
مثل نشانه هایی که خداوند با حضرت زکریا یا حضرت مریم در باره ی آمدن یحیی و عیسی در قرآن صحبت کرد و دستور به روزه ی سکوت داد .
زان نشان با والد یحیی بگفت کی نیایی تا سه روز اصلا بگفت !
تا سه شب خامش کن از نیک و بدت این نشان باشد که یحیی آیدت !
دم مزن سه روز اندر گفتگو کین سکوت است آیت مقصود تو !
هین میاور این نشان را تو بگفت وین سخن را دار اندر دل نهفت
این نشانها گویدش همچون شکر این چه باشد ؟ صد نشانی دگر !
این نشان آن بود کآن ملک و جاه که همی جویی - بیابی از اله !
این شرط سکوت خیلی خیلی مهم است برای حفظ نشانها
تا وقتش برسد وقت دیدار و وقت رویت حقیقت . دیدن و خاموش بودن حتی برای
پیامبران واجب بوده تا زود خودشان را لو ندهند راز داری حقیقتا خیلی همت
میخواهد و سکوت کردن گاهی خیلی سخت است .... اینکه صبر کنی برای صحبت کردن
خیلی اراده میخواهد . در ادامه ی داستان مولانا میگوید آن خواجه ای که این
خواب را دیده در حقیقت خود تویی ! و باید از فردا صبح در سکوت دیوانه وار
دنبال نشانه های وعده داده شده ات بگردی و این زندگی همان خواب است به همین
خاطر است که همواره دلشوره داری و بیقرار و حیران به هر کاروانی نگاه
میکنی و آن نشانها را در افراد مختلفی که در آن ساعت میرسند میجویی .
دیگران از تو علت این بیقراری و سرگردانی ات را می پرسند اما تو مجبوری این
راز را در دل نگهداری و سکوت کنی ! خیلی چیزها در زندگی ما آدمها اینگونه
است رازهایی است آمیخته با سکوت که تا روز مبادا باید در درون خودت مدفون
اش کنی یا شاید مثل دانه در خاک دل ات بکاری تا در تنهایی و سکوت بماند تا
روزی سر بر آورد و خودش را در زمان مناسب نشان دهد این است که تو مجبوری
در برابر پرسشها دیگران ساکت بمانی چون وعده ی دیداری داری ولی برای رسیدن
به هدف ات و مقصودت باید سکوت کنی و تنها دنبال نشانه بگردی چون شرط اش
این است که چیزی را لو ندهی ! این جدال درونی ات دیوانه ترت میکند ولی چاره
ای نیست باید دندان روی جگر بگذاری و تنها دنبال نشانه بگردی تا زمانی که
می بینی این نشانها سرانجام جلوه کرد و خودش را نشان داد سواری از راه رسید
و خندان و خوشحال تو را در آغوش کشید و دیگران آنگاه میفهمند تو این همه
مدت برای چه در سکوت اینقدر بیقرار بودی معلوم بود که انتظار چیزی یا کسی
را میکشی ولی چرا و چه کس ؟ خبر نداشتند ! مولانا این را بسط میدهد به خیلی
چیزها میگوید همه ی کائنات از آسمان و زمین و دریاها خیلی رازها دارند که
بر ملا کنند خیلی چیزها دارند که بگویند ولی ساکت اند حق حرف زدن ندارند تا
زمانش برسد ! چون مخاطب اش پخته نیست چون زمانش نیست .
ما سمیعیم و بصیریم و هشیم با شما نامحرمان ما خامشیم
مولانا حتی میگوید خیلی از اعمال مذهبی مثل
نماز و روزه و حج و .... همه برای این است که خداوند میخواهد با تمرین این
اعمال در سکوت در حقیقت نشانه هایی بگذارد و تمرین سکوت و تحمل بدهد تا
وقتش برسد تا اثراتش و مقصودش را ببینی اگر طاقت اش را داشته باشی و دهن ات
را باز نکنی .... خیلی تلاش و اراده میخواهد آدم مثل موسی از خضر سوال بی
موقع نکند و ساکت بماند !
آنکه می گریی به شبهای دراز و آنکه می سوزی سحرگه در نیاز
آنکه بی آن روز تو تاریک شد همچو دوکی گردنت باریک شد !
و آنچه دادی هرچه داری در زکات چون زکات پاکبازان رخت هات
رخت ها دادی و خواب و رنگ رو سر فدا کردی و گشتی همچو مو !
چند در آتش نشستی همچو عود چند پیش تیغ رفتی همچو خود
زین چنین بیچارگی ها صد هزار خوی عشاق است و نآید در شمار
چونکه شب این خواب دیدی روز شد از امیدش روز تو پیروز شد
مولانا در شکل کلی تری زندگی را همچون خوابی می بیند
که در آن نشانه هایی است برای بیداری بعد از این خواب که انسان سالک باید
رد این نشانه ها را دقیقا پی بگیرد و در عین حال سکوت کند تا وقت بیداری و
دیدار برسد . گرچه انسان ذاتا همواره این خصلت را دارد که شک کند به همه ی
این نشانها ...
چشم گردان کرده ای بر چپ و راست کآن نشان و آن علامتها کجاست ؟
بر مثال برگ می لرزی که وای گر رود روز و نشان نآید بجای ؟؟
می دوی در کوی و بازار و سرا چون کسی کو گم کند گوساله را
و بعد اوضاع جالب میشود هم باید سکوت کنی و هم دنبال آن نشانه
ها بگردی تازه شک هم کرده ای حالا اینها بکنار تازه دیگران از رفتارهایت
تعجب میکنند گاهی تمسخر ات میکنند و گاه شماتت میکنند که این رفتارها و این
بیقراری هایت برای چیست ؟ و تو تنها سکوت میکنی ولی بیقراری ات نشان میدهد
دنبال چیزی میگردی ولی نمیتوانی در این باب سخنی بگویی ...
خواجه خیر است این دوادو چیستت ؟ گم شده اینجا که داری کیست ات ؟
گوییش خیر است لیکن خیر من کس نشاید که بداند غیر من !
گر بگویم نک نشانم فوت شد چون نشان شد فوت - وقت موت شد !
بنگری در روی هر مردی سوار گویدت منگر مرا دیوانه وار !
گویی اش من صاحبی گم کرده ام رو به جست و جوی او آورده ام
دولتت پاینده بادا این سوار رحم کن بر عاشقان ! معذور دار
چون طلب کردی به جد آمد نظر جد خطا نکند ! چنین آمد خبر
این توصیفات بسیار عاشقانه و هوشمندانه از حال و هوای انسان
سالک و در عین حال عاشق از دهان مولانا حقیقتا بسیار زیباست . تا اینکه
سوار مورد نظر از راه میرسد و بشارت اش اینکه نشانه ها ظاهر میشود ....
ناگهان آمد سواری نیکبخت پس گرفت اندر میان ات سخت سخت
تو شدی بیهوش و افتادی به طاق بی خبر گفت اینت سالوس و نفاق
تو از شدت این ذوق و مستی دیدار بیهوش میشوی و بی خبران آن
را حمل بر نیرنگ و نفاق میکنند . در حقیقت حال عارفان را در میان بی خبران
توصیف میکند و واکنش آنها را در برابر چیزهایی که نمیدانند و تعجب و شگفت
زدگی آنان را به زیبایی توصیف میکند :
او چه می بیند ؟ در او این شور چیست ؟ او نداند کآن نشان وصل چیست
این نشان در حق او باشد که دید آن دگر را کی نشان آید پدید ؟
هر زمان کز وی نشانی میرسید شخص را جانی به جانی میرسید
ماهی بیچاره را پیش آمد آب این نشان ها تلک آیات الکتاب !
مولانا اینجا به نکته ی جالبی گریز میزند و میگوید این
تفسیر همان چیزی است که در قرآن بارها بصورت تلک آیات الکتاب تاکید شده
یعنی خداوند به نشانه ها در قرآن اشاره و تاکید کرده است پس چشم هایت را
باز کن و حواس ات را جمع کن :
پس نشانی ها که اندر انبیاست خاص آن جان را بود کو آشناست
این سخن ناقص بماند و بیقرار دل ندارم بی دلم معذور دار !
ذره ها را کی تواند کس شمرد خاصه آن کو عشق عقل او ببرد
اینجا مولانا حالش عوض میشود و از اینکه پرده از راز برکشیده
است حالش دگرگون میشود و عنان کلام را به سویی دیگر بر میگرداند
می شمارم برگهای باغ را می شمارم بانگ کبک و زاغ را
در شمار اندر نیاید لیک من می شمارم بهر رشد ممتحن !
اذکرو الله شاه ما دستور داد اندر آتش دید مارا نور داد !
گفت اگر چه پاکم از ذکر شما نیست لایق مر مرا تصویرها
لیک هرگز مست تصویر و خیال در نیابد ذات ما را بی مثال !
ذکر جسمانه خیال ناقص است وصف شاهانه از آنها خالص است
شاه را گوید کسی جولاه نیست این چه مدح است ؟ او مگر آگاه نیست ؟
مولانا در اینجا مستقیم به سخن خداوند و پادشان
عالم هستی اشاره میکند و میگوید این همه تاکید اذکروا که در قرآن رفته است
بخاطر اشرافی است که پادشاه عالم بر وضعیت انسان دارد و چون او را غرق در
آتش دید به او نور قرآن نور پیامبران و نور عارفان و پیران را هدیه کرد با
اینکه او نیازی به ذکر گفتن انسان ندارد و انسان هیچ تصوری از او نمیتواند
پیدا کند ولی با اینحال بدون تمثیل و مثال هم فهم سخن خداوند برای انسان
دشوار است . با این وجود نباید از سخن خداوند بی ادب شد و در مقام تنزیه او
را با توصیفات انسانی مورد خطاب قرار داد که این مدح نیست بلکه بی ادبی
است و بی ادب البته محروم ماند از لطف رب ! والسلام
رضا منصورزاده
